Bu yazı Alexandra Rosati’nin “Food for Thought: Was Cooking a Pivotal Step in Human Evolution?” adlı makalesinden çevrilmiştir.

Bilinen tüm insan toplulukları pişmiş gıdalar tüketmektedir ve biyologlar yemek pişirmenin insan vücudunun evriminde önemli etkileri olduğu konusunda genel olarak hemfikirlerdir. Örnek verecek olursak pişmiş gıdalar çiğ yiyeceklerden daha yumuşaktır; böylece daha küçük dişler ve zayıf çenelerle öğütülebilirler. Pişirme aynı zamanda yiyeceklerden elde edilen enerji miktarını da artırabilmektedir. Örneğin, dünyada milyarca insan tarafından tüketilen nişasta deposu patates ve diğer yumru sebzeler çiğ yendiğinde zar zor sindirilebilir. Dahası insanlar, şempanzeler ve diğer primatlar gibi beslendiklerinde sağlıklı yaşamak için yeterli kalorileri elde edemezler. Sadece çiğ gıdalarla beslenen kadınların %50’ye varan bir oranında âdet görme kesilmiştir. Bu durum vücudun gebeliği destekleyebilmek için yeterli enerjiye sahip olmadığına işaret eder ki evrimsel açıdan büyük bir sorundur.

Buna benzer bulgular modern insanın biyolojik olarak pişirmeye bağımlı olduğuna işaret etmektedir. Ancak evrim tarihimizin hangi noktasında bu yeni, garip alışkanlık benimsenmiştir? Bazı araştırmacılar pişirmenin görece yeni, en fazla 500.000 yıl öncesine dayanan bir icat olduğunu düşünmektedirler. Pişirme, ateşi kontrol etme becerisini gerektirir ve bu zamanın öncesinde ocak ya da kasıtlı yakılmış ateşin varlığına dair yeterli arkeolojik kanıt bulunamamıştır. Ancak tarihte daha eskiye gidildiğinde arkeolojik kayıtlar daha kırılgan bir hale gelmektedir. Bu nedenle bazı bilim insanları ateşin aslında daha eskiden kontrol altına alınmış olabileceğini düşünmektedir. İnsanbilimci (antropolog) Richard Wrangham, pişirmenin evrimsel atalarımızca 1,8 milyon yıl öncesinde icat edildiğini öne sürmüştür. Bu gelenek bu kadar erken ortaya çıktıysa, türümüzün ayırt edici bir özelliği olan büyük bir beyne sahip olmayı açıklayabilme imkânı doğar çünkü beyin büyüklüğündeki artış da aynı zaman diliminde meydana gelmiştir.

Peki, pişirme ile beyin arasındaki bağlantı nedir? Beynimizin bu kadar büyük olmasının nedenini ve nasılını anlamak, çözülmeyi bekleyen büyük bir bilmecedir. Çünkü böylesine büyük bir beyin metabolik açıdan masraflıdır. Gerçekten de beynimiz diğer tüm organlara kıyasla daha fazla enerjiye gereksinim duyar. Her ne kadar akıllı olmak kulağa her zaman daha iyi gelse de, büyük bir beynin enerji maliyeti de fazladır. Atalarımız, yiyecekleri pişirerek bu yüksek maliyeti telafi etmiş olabilirler.

İnsan evrimi hakkındaki tüm fikirler gibi pişirme kuramı da yalnızca dolaylı olarak test edilebilir; bir zaman makinemiz olmadan evrim tarihimizde tam olarak neler yaşandığını bilemeyiz. Ancak Wrangham’ın pişirme varsayımını destekleyen birbirini tamamlayıcı birçok bulgu mevcuttur.


Yiyeceklerin pişirilmeye başlanması insanlık tarihinde bir dönüm noktası teşkil eder. Asıl tartışma konusu ise bu değişimin tam olarak ne zaman gerçekleştiğidir.

Fosiller, Homo erectus‘un diş ve sindirim sistemindeki küçülmenin beyin hacmindeki artışla aynı zamanlarda gerçekleştiğini göstermektedir. Bu bulgu, atalarımızın muhtemelen daha yumuşak, daha nitelikli gıdalar yemeye başladığı anlamına gelmektedir (her ne kadar bu yemeklerin muhakkak pişirildiği anlamına gelmese de). Güncel arkeolojik araştırmalar, ateşin kontrol edildiği bilinen en eski tarihi geri çekmeye devam etmektedir. Örneğin, Güney Afrika’daki Wonderwerk Mağarası’nda kasıtlı olarak yakılan ateşe dair bulunan izler bir milyon yıldan öncesine tarihlendirilmiştir. Son yapılan araştırmalarda insanların pişmiş gıdalar yemeye yönelik genetik adaptasyonlara sahip oldukları öne sürülmüştür; bunlardan bazılarının ortaya çıkışı Neandertaller ile evrimsel olarak ayrılmamızdan öncesine tekabül etmektedir. Son olarak, insanbilimci ve psikolog Alexandra Rosati ve Felix Warneken’in ortaklaşa gerçekleştirdikleri çalışmalar şempanzelerin, yemek pişirmeye başlamak için gereken temel bilişsel yetilerin birçoğuna sahip olduklarını göstermiştir. Pişmiş gıdaları tercih etmek, yiyeceklerin pişmesini bekleyecek sabrı göstermek, yiyeceklerin pişirme alanına getirilmesi için gereken tasarlama ve taşıma yetisine sahip olmak buna verilebilecek örneklerdir. Bu veriler, atalarımızın büyük olasılıkla bizimle aynı yetenekleri paylaştıkları ve ateşi kontrol etme yeteneğini kazandıktan sonra hızla yiyecekleri pişirmeye başlamış olabilecekleri anlamına gelmektedir.

Bu birbirini tamamlayıcı bulgular, pişmiş gıdalarla beslenmeye geçilmesinin Wrangham’ın öngördüğü zaman çizelgesine uygun olarak daha erken bir tarihte gerçekleştiğine işaret etmektedir. Fakat hâlâ cevaplanmayı bekleyen birçok heyecan verici soru vardır. Bu değişikliklerin ne kadarı pişmiş gıdalara geçilmesine özgü olarak ortaya çıkmıştır? Mesela ezme ya da kesme gibi gıda işleme tekniklerinin daha sık kullanılmaya başlanmasının rolü nedir? Özellikle diğer maymunların nadiren yiyecek paylaştığı göz önünde bulundurulduğunda, daha çok ortaklaşa yapılan pişirme alışkanlığının benimsenmesi, sosyal davranışlarımızda herhangi bir değişikliğe gidilmesini gerektirmiş midir? Büyük bir beyne sahip olabilmenin başka yolları var mıdır? Bu soruların yanıtlanması, insan sağlığına, psikolojisine ve türümüzün kökenlerine dair ışık tutmaya devam edecektir.

Hazırlayan: Baran Koç

Düzenleyen: Arzu Uyar

Kaynakça:

  • Food for Thought: Was Cooking a Pivotal Step in Human Evolution?, Alexandra Rosati, Scientific American, 26 February 2018
  • Koebnick C, Strassner C, Hoffmann I, Leitzmann C, Consequences of a Long-Term Raw Food Diet on Body Weight and Menstruation: Results of a Questionnaire Survey. Ann Nutr Metab 1999;43:69-79
  • Richard Wrangham, Catching Fire: How Cooking Made Us Human, 29 May 2009, ISBN 0786744782, 9780786744787
  • Acheulean fire at Wonderwerk Cave, Francesco Berna, Paul Goldberg, Liora Kolska Horwitz, James Brink, Sharon Holt, Marion Bamford, Michael Chazan, Proceedings of the National Academy of Sciences, May 2012, 109 (20) E1215-E1220; DOI:10.1073/pnas.1117620109
  • Genetic Evidence of Human Adaptation to a Cooked Diet, Genome Biology and Evolution, Volume 8, Issue 4, 1 April 2016, Pages 1091–1103, https://doi.org/10.1093/gbe/evw059
  • Cognitive capacities for cooking in chimpanzees, Felix Warneken, Alexandra G. Rosati, R. Soc. B, 2015, 282 20150229; DOI: 10.1098/rspb.2015.0229. Published 3 June 2015
  • Impact of meat and Lower Palaeolithic food processing techniques on chewing in humans, Katherine D. Zink & Daniel E. Lieberman, Nature, volume 531, pages 500–503 (24 March 2016), doi:10.1038/nature16990
  • Energetics and the evolution of human brain size, Ana Navarrete, Carel P. van Schaik& Karin Isler, Nature, volume 480, pages 91–93 (01 December 2011), doi:10.1038/nature10629

Görseller https://pixabay.com/ sitesinden alınmıştır.