Okuma süresi: 8 dk

Çin’in Wuhan şehrinde Aralık 2019’un ortalarında grip-benzeri belirtilerle (ateş, nefes alma zorluğu, öksürük) hastalar hastanelere gelmeye başladı. Çinli yetkililer tarafından, görece kısa bir sürede, bu hastalığa yol açan gerekçenin yeni bir koronavirüs olduğu belirlendi [1]. Daha sonra, bu virüse geçici olarak “2019 Novel Coronovirus” (2019-nCoV, 2019 Yeni Koronavirüs) dendi. 

Koronavirüs ne demektir?

Koronavirüsler, insan dahil birçok hayvanda solunum yolları enfeksiyonuna yol açan büyük bir RNA virüsü* ailesini oluşturur. Bu virüsler elektron mikroskobu altında taç yapısına (Latincede “corona”) benzer gözükmelerinden dolayı bu isimle anılmaktadır (Şekil 1). 2002-2003 yıllarında, yine Çin’de ortaya çıkmış ve 30 ülkeye yayılarak yaklaşık olarak 800 kişinin ölümüne yol açmış olan SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome, şiddetli akut solunum yolu sendromu) virüsü de koronavirüsler arasında yer almaktadır [2]. Bu virüs grubunun bir diğer üyesi ise Türkiye’de de gözlenen MERS (Middle East Respiratory Syndrome, Ortadoğu Solunum Yolu Sendromu) virüsüdür.

Şekil 1. Bir koronavirüsün (MERS virüsü) elektron mikroskobu altındaki görüntüsü. Kaynak: National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID, Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü)

Yeni koronavirüs ilk olarak hangi canlıdan yayılmıştır?

Epidemiyolojik çalışmalar, yeni koronavirüsün ilk olarak Wuhan’daki hayvan satış pazarından yayıldığını gösteriyor [3]. Hem canlı hayvan hem de hayvan eti satışı yapılan söz konusu pazarda çok çeşitli hayvanların bulunması ve yeni koronavirüsün daha önce yarasa ve yılan gibi çeşitli türlerde belirlenen bazı virüs suşlarına** [4] kalıtsal olarak benzerlik göstermiş olması yayılma odağını belirlemeyi güçleştiriyor.

Virüsün kalıtsal materyalinin incelenmesiyle elde edilen bilgiler nelerdir?

Virüsün ilk RNA dizisi incelemesi [5] 10 Ocak’ta tüm dünyaya duyuruldu. Wuhan’ın yanı sıra dünyanın farklı yerlerinden 24 örneğin incelenmesi sonucunda, virüsün henüz değişikliğe uğramadan yayıldığı gösterildi. Virüsün bir mutasyon sonucunda insana bulaşır hale geldiği ve bu sayede yayılmayı sürdürdüğü düşünülüyor. Bir yarasa koronavirüsüne %96 oranında benzerlik gösterdiği için yeni virüsün yayılma odağının yarasa olması ihtimalinin kuvvetli olduğu düşünülüyor. Bir kıyas noktası oluşturması bakımından, yeni virüs ile SARS virüsünün RNA benzerliği ise sadece %79.5 oranındadır [6, 7].

Virüsün bulaşma yolları nelerdir?

Koronavirüsler diğer hayvanlardan insana ve hatta insandan insana geçebildiği ortaya konmuş durumda [8]. Şu ana kadarki bulgular, virüsün yakın temas ve tükürük damlacıklarıyla bulaştığına işaret etmekte. Ancak, virüsün havada ne kadar süreyle bulaşıcı etkinliğini koruyabildiği hakkında henüz net bir bilgi mevcut değil [9].

Hastalık belirtilerinin ortaya çıkma süresi (kuluçka süresi) nedir?

İlk incelemeler hastalığın kuluçka süresinin 2 ila 14 gün arasında olduğuna işaret etmiştir.

Hiçbir hastalık belirtisi göstermeyen bir kişi virüsü taşıyor ve bulaştırıyor olabilir mi?

Bu sorunun cevabı tam olarak bilinmiyor. Belirti göstermeyen kişilerden de yayılabildiği ile ilgili sadece birkaç rapor mevcut [10, 11].

Yeni koronavirüsün oluşturduğu tehdit tablosu ne düzeydedir?

Yeni koronavirüs enfeksiyonu teşhisi konmuş vaka sayısı Ocak 2020 sonu itibari ile 9.776, ölüm ile sonuçlanan ve iyileşme gözlenen vaka sayıları ise sırasıyla 213 ve 187 olarak verilmektedir [12]. Buna göre, ölüm oranı %2.8 civarına denk gelmektedir [13]. 

Şimdiye kadar Çin dışında 18 ülkeden 83 hasta kaydedilmiş durumda. Hastalar arasından 7 kişinin Çin’i ziyaret ettiğine dair bir belge mevcut değil. Bunun yanı sıra, 3 ülkede virüsün insandan insana bulaştığı kaydedilmiş durumda [14].

Güncel rakamlara ve vakaların coğrafi dağılımına şu bağlantıdan erişebilirsiniz: https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6

Virüsün yayılma hızıyla ilgili tahminler nelerdir?

Epidemiyologlar, virüsle enfekte olmuş birinin kaç kişiyi enfekte edebileceğini ifade etmek için temel üreme sayısı (R0, “basic reproductive number”) kavramını kullanırlar. Bu sayı virüsün ne kadar bulaşıcı olduğuyla ilgili de bir fikir vermektedir. Eğer R 1’den yüksekse karantina gibi bazı sıkı önlemlerin alınması gerekmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), bu sayının yeni virüs için 1.4-2.5 arasında olduğunu açıklamıştır (9). Başka araştırma ekipleri tarafından daha yüksek rakamlar da rapor edilmiştir [15]. Yine bir kıyas noktası oluşturması bakımından, SARS virüsünün temel üreme sayısının başlarda daha yüksek olduğunu belirtmekte yarar var.

Türkiye’de yeni koronavirüs görüldü mü?

Türkiye’de henüz kayda geçmiş bir vaka bulunmamaktadır. 

Koronavirüslerden korunmak için alınabilecek önlemler nelerdir?

Solunum yolları ile bulaşan diğer enfeksiyonlardan korunmak için geçerli olan şu önlemler koronavirüslerden korunmak (ve eğer enfekte olunduysa virüsün başkalarına bulaşmasını önlemek) için de geçerliliğini korumaktadır:

  • Hapşırırken/öksürürken ağzı bir mendille kapatmak ve aynı mendili tekrar kullanmamak.
  • Özellikle hasta olunması durumunda cerrahi maske kullanmak.
  • Ellerimizi sık sık su ve sabun ile yıkamak (en az 20 saniye).
  • Yıkanmamış ellerle göz, burun ve ağız bölgesine dokunmaktan kaçınmak.
  • Kalabalık yerlerden olabildiğince uzak durmak.
  • Hasta bireyler ile yakın temas kurmaktan kaçınmak.
  • Hasta ve yakınlarının maske kullanmaya dikkat etmesi.
  • Bağışıklığı güçlendirmek için dengeli beslenmeye dikkat etmek.
  • Sık kullanılan alet ve alanları dezenfekte etmek [16].

Virüslerle ilgili asılsız haberlerden korunmak için ne yapmalıyız?

Asılsız  bilgiler günümüzde en az hastalıklara sebep olan virüsler kadar hızlı yayılabiliyor. Bunu önlemek için şu noktalara dikkat edebiliriz:

  • Hakemli dergilerde yayınlanan bilimsel yayınları ve CDC (Centers for Disease Control and Prevention, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri), WHO (World Health Organization, Dünya Sağlık Örgütü) gibi birimlerden gelen resmi açıklamaları takip etmek.
  • Internette kaynağı belli olmayan haber veya mesajlarda önerilen tedavi yöntemlerine, felaket senaryolarına itibar etmemek.

* Virüsler, kalıtsal bilgilerini taşıyan materyallerine (nükleik asit molekülleri) göre ikiye ayrılmaktadır: DNA ve RNA virüsleri. Buna göre, koronavirüsler, RNA virüsü grubundadır.

**Suş:  Bir canlı türünün kalıtsal açıdan belirgin farklılık gösteren bir alt grubu.

 

Yazarlar: Nazlı Ayhan, Güney Akbalık

Editörler: H. Enis Karahan, Arzu Uyar, Burcu Gümüşçü, Bilge San

İleri Okuma Önerisi

“Wuhan Koronavirüsü”

https://evrimagaci.org/wuhan-koronavirusu-8217

“Wuhan Koronavirüsü Gibi Virüsler, İnsan Eliyle Üretilmiş ve Biyoterör Amaçlı Kullanılmış Olabilir mi?”

https://evrimagaci.org/wuhan-koronavirusu-gibi-virusler-insan-eliyle-uretilmis-ve-biyoteror-amacli-kullanilmis-olabilir-mi-8237

“Koronavirüsle ilgili yayılan ses kaydına ilişkin iddialar”

https://teyit.org/koronavirusle-ilgili-yayilan-ses-kaydina-iliskin-iddialar/

Kaynakça

[1] https://www.who.int/westernpacific/emergencies/novel-koronavirüs

[2] Du Toit, Andrea. “Outbreak of a novel coronavirus.” Nature Reviews Microbiology. 2020. 

[3] https://www.cdc.gov/koronavirüs/2019-ncov/about/index.html

[4] https://epistemturkiye.org/hayati-agirdan-almayi-ogrenen-bakteriler-kisitli-besinle-yasayabiliyorlar/

[5] https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MN908947

[6] P. Zhou, X.-L. Yang, X.-G. Wang, B. Hu, L. Zhang, W. Zhang, H.-R. Si, Y. Zhu, B. Li, C.-L. Huang, H.-D. Chen, J. Chen, Y. Luo, H. Guo, R.-D. Jiang, M.-Q. Liu, Y. Chen, X.-R. Shen, X. Wang, X.-S. Zheng, K. Zhao, Q.-J. Chen, F. Deng, L.-L. Liu, B. Yan, F.-X. Zhan, Y.-Y. Wang, G.-F. Xiao, and Z.-L. Shi, “Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin,” 2020.

[7] https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMp2000929

[8] https://www.cdc.gov/koronavirüs/2019-ncov/about/transmission.html

[9] “Coronavirus latest: WHO declares global emergency,” Nature, 2020.

https://www.nature.com/articles/d41586-020-00154-w

[10] C. Rothe, M. Schunk, P. Sothmann, G. Bretzel, G. Froeschl, C. Wallrauch, T. Zimmer, V. Thiel, C. Janke, W. Guggemos, M. Seilmaier, C. Drosten, P. Vollmar, K. Zwirglmaier, S. Zange, R. Wölfel, and M. Hoelscher, “Transmission of 2019-nCoV Infection from an Asymptomatic Contact in Germany,” New England Journal of Medicine, 2020.

[11] J. F.-W. Chan, S. Yuan, K.-H. Kok, K. K.-W. To, H. Chu, J. Yang, F. Xing, J. Liu, C. C.-Y. Yip, R. W.-S. Poon, H.-W. Tsoi, S. K.-F. Lo, K.-H. Chan, V. K.-M. Poon, W.-M. Chan, J. D. Ip, J.-P. Cai, V. C.-C. Cheng, H. Chen, C. K.-M. Hui, and K.-Y. Yuen, “A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster,” The Lancet, Jan. 2020.

[12] https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6

[13] W. Wang, J. Tang, and F. Wei, “Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019‐nCoV) in Wuhan, China,” Journal of Medical Virology, 2020.

[14] https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-koronavirüs-(2019-ncov)

[15] https://www.imperial.ac.uk/mrc-global-infectious-disease-analysis/news–wuhan-coronavirus/

[16] https://www.cdc.gov/koronavirüs/about/prevention.html

Kapak görseli: Adobe Stock