Okuma süresi: 4 dk

Mavi balinalar yeryüzünde yaşayan en büyük hayvan unvanını taşıyorlar; zürafaları, filleri ve aklınıza gelebilecek diğer ‘dev’ hayvanları fersah fersah geride bırakarak hem de. Bilim insanları tarafından ölçümü yapılmış en büyük mavi balina 29.9 metre uzunluk, 194.6 ton ağırlığa sahip Antarktika’da bulunmuş bir dişiye ait. Ortalama olaraksa tipik bir mavi balinanın yaklaşık 25 metre uzunluk ve 100 tonu aşkın ağırlığa sahip olması beklenebilir. Peki evrimsel tarih bakımından düşündüğümüzde mavi balinalar ne zaman ortaya çıkmışlar? Bu kadar büyük boyutta olmaları onlara ne gibi evrimsel avantaj/dezavantaj sağlamış olabilir?

Mavi balinaların evrimsel tarihlerinden bahsetmeden önce, onların büyüklüklerini daha iyi kavrayabilmemiz için birkaç ilginç örneğe başvuralım. Yukarıda verilen ortalama ölçümler baz alındığında, bir mavi balinanın

  • burnundan kuyruk ucuna kadar olan mesafeye iki tane otobüs uç uca park edebilir
  • ağırlığı neredeyse 20 Afrika fili ağırlığının toplamı kadardır
  • göbeğinden sırtına kadar olan mesafe ortalama bir zürafadan daha uzundur
  • dili neredeyse bir gergedan ağırlığındadır
  • beslenebilmesi için ağzı açık bir şekilde suyu filtre ederek küçük karidesleri yemesi gerekir; enerji gereksinimini günde ortalama 3.6 ton karides yiyerek sağlar.

Mavi balinalar sadece yeryüzünde yaşayan hayvanlar arasında değil, bu zamana kadar yaşamış olan hayvanlar arasında da muhtemelen en büyük olma bayrağını taşıyorlar! Bu durumda akıllara önce dinozorlar geliyor değil mi? Bu zamana kadar bulunmuş en büyük dinozor fosilleri, uzunlukları 37-40 m olarak tahmin edilen süper-dev sauropodlar Patagotitan ve Argentinosaurus’a ait. Uzun boyunları sayesinde kaydedilmiş en uzun mavi balinadan da uzun boy ölçülerine sahip olsalar da, vücut ağırlığı bakımından bu iki sauropodun ortalama bir mavi balinadan en az 30 ton daha hafif olduğu hesaplanabilir. Bu durum günümüzde yaşayan mavi balinaları dünya evrimsel tarihinin -şimdilik- açık ara süper devleri yapıyor!

Fosil kayıtlarına göre, mavi balinaların da içinde bulunduğu çizgili balinalar grubunda gözlenen devliğin, görece kısa bir süre önce (300,000 ila 3.6 milyon yıl önce) aniden ortaya çıktığı öne sürülüyordu. Bu bakış açısına göre, hesaplanan zaman diliminde okyanus sıcaklığında meydana gelen düşüş rüzgar rejimlerini etkiledi, okyanusun dibindeki serin ve besince zengin sular yukarı yükselerek dev balinaların hızlı bir şekilde evrimleşebilmesi için uygun beslenme koşullarını sağladı. Bir diğer bakış açısı ise çizgili balinaların daha yavaş bir şekilde devleştiğini öne sürüyor. Bu bakış açısını destekleyen bulgu, yakın zamanda İtalya’da bir göl kenarında bu zamana kadar bulunmuş en büyük çizgili balina fosilinin ve benzer dönemlerde Peru’da yaşamış diğer çizgili balina fosillerinin keşfi oldu. Kayıtlara yeni eklenen bu fosiller sayesinde, çizgili balinaların 3.6 ila 6 milyon yıl önce, aniden değil yavaşça devliğe doğru evrildiği öne sürülmüş oldu. Görünen o ki dev balinalar tahmin edilenden çok daha önceden beri dünyanın okyanuslarında yüzüyorlarmış! Bilim insanlarının balinaların tam olarak nasıl devleştiği konusundaki anlaşmazlığı daha fazla fosil bulundukça ortadan kalkacak gibi duruyor.

Devliğin akla gelen ilk avantajı, avcıları alt etme olasılığını artırmasıdır; keza günümüzdeki mavi balinaların doğal avcısı bulunmuyor –  insanlar hariç. Mavi balinalar binlerce yıldır dünyanın okyanuslarında yaşayıp, okyanus ekosistemlerinin evrimleşmesinde büyük rol oynayan bir canlı grubudur. Maalesef son ~100 yıl içerisinde endüstriyel balina avcılığı, artan deniz trafiği ve ses kirliliği yüzünden mavi balinalar IUCN RedList tarafından ‘Nesli tehlike altında’ olarak listelenmiştir. Yetişkin birey sayısı 5-15,000 olarak tahmin/tayin edilen/kestirilen mavi balinaların neslini tehlikeye atan bizler olsak da, avlanma yasaklarını da içeren çeşitli önlemler/yaptırımlar sayesinde mavi balinaların sayısının artmasını sevinçle karşılıyoruz.

Yazar: F. Gözde Çilingir

Editör: Bilge San

 

Görsel Kaynak:

[Gergedan] Anonim, 18 Mayıs 2019 tarihinde erişildi:
https://ayoqq.org/explore/rhino-drawing-realistic/

[Mavi balina] Anonim, 18 Mayıs 2019 tarihinde erişildi:
https://www.clipartmax.com/middle/m2i8H7N4H7G6Z5i8_humpback-whale-clip-art-blue-whale-png/

Yazının görseli, anonim gergedan ve mavi balina görselleri birleştirilerek Maxime Dalpe tarafından epiSTEM Türkiye için hazırlandı.