Bugün kullanılan ve hayatımızı olumlu yönde değiştiren bütün ilaçların arkasında aslında ilaç keşfetme kaygıları olmayan temel bilim araştırmaları vardır. Bu temel bilim araştırmaları zamanla birikir ve onlarca yıl sonra uygulamalı bilim sayesinde ilaç formunu alır ve hayatımıza dokunurlar.

Geçmişte ve halen günümüzde, yapılan temel bilim çalışmalarının topluma faydaları üzerine birçok tartışma olmaktadır. Ekonomik kaygıların giderek arttığı bu dönemlerde, bilime çuvalla para yatırmanın faydası var mıydı? Bilime yatırılan parayı yeni ilaçlar ve insan sağlığını doğrudan etkileyen uygulamalı projelere aktarmak daha mantıklı değil miydi? Toplumun kafasındaki bu tarz soruları cevaplamak için önce temel bilimin ne kadar önemli olduğunu örneklerle açıklamak gerekiyor sanırım. Bu yüzden günümüzün en çok kullanılan ilaçlarından biri olan hipertansiyon ilacının bilimsel ayak izlerini derledik.

Yüksek tansiyon ilacı olarak kullanılan kaptoril (etken maddesi kaptopril), ACE (Angiotensin Converting Enzyme – Türkçe: anjiyotensin dönüştürücü enzim) inhibitörüdür. Yani bu ilaç damarların daralmasında rol alan ACE enziminin fonksiyonunu azaltarak, damarların gevşemesine ve tansiyonun düşmesine yardımcı olur. Bu ilacın ortaya çıkması onlarca yıl önce yapılan temel bilim çalışmaları sayesinde olmuştur. İlk olarak 1898 yılında bilim insanları Tigerstedt ve Bergman böbreklerden renin enzimini izole etmişler ve daha sonra bu enzimin tansiyonla olan bağlantısını keşfetmişlerdir. Deneylerinde izole edilen renin enziminin damarlardaki kan basıncını yani tansiyonu arttırdığını gözlemlemişler. 1936 yılında ise renin enziminin fonksiyonunun aslında anjiyotensin adı verilen bir proteini dönüştürmek olduğu ortaya çıkmıştır. Bu renin-anjiyotensin ilişkisinin gün ışığına çıkması 1956 yılında ACE enzim sisteminin keşfine olanak sağlamıştır. İlk kaptopril (ACE inhibitörü, günümüzdeki hipertansiyon ilacının etken maddesi) ise 1975’te sentezlenmiştir ve 1981’de onaylanıp piyasaya sürülmüştür. Şimdi geriye bakarsak ilacın onaylandığı sene olan 1981 ile ilk temel bilim çalışmalarının başladığı sene olan 1898 arasında tam 83 yıl var, bu tam olarak ne demek? Şuan yaygın bir biçimde kullanılan hipertansiyon ilaçlarının insanlığa fayda sağlaması için tam 83 yıl boyunca bilim insanları gerek temel gerek uygulamalı bilim alanlarında sayısız deneyler gerçekleştirmiş, bilgi birikimi sağlamış ve emek harcamıştır.

Bir ilacın keşfinden itibaren piyasaya çıkması ortalama 31 seneyi almaktadır ve günümüzdeki teknolojik/bilimsel gelişmelerden dolayı bu süre yeni ilaçlar için 26 seneye inmiştir. Temennimiz bilimsel gelişmelerin daha da hızlanmasıdır, bu da ancak bilime daha fazla değer verilmesiyle ve eldeki kaynakların bilime daha fazla aktarılmasıyla gerçekleşebilir. Bu konuda toplum olarak bize çok görev düşmektedir, temel ve uygulamalı bilimlerin aynı şekilde önem taşıdığını ve temel bilim olmadan yeni tedavi uygulamalarının olamayacağını yeni nesillere aktarmak en büyük görevlerimizden biri olmalıdır.

Yazan: Sibel Kalyoncu Uzunlar

Düzenleyen: Aslıhan Karabacak Calviello

Kaynak: Fundamental science behind today’s important medicines. Science Translational Medicine,  25 Apr 2018 (http://stm.sciencemag.org/content/10/438/eaaq1787.full)

Görsel Kaynak: https://www.pexels.com/photo/addiction-aid-bottle-capsule-356054/