Okuma süresi: 5 dk

Türkçede ismi deniz gergedanı ya da boynuzlu balina olarak geçen deniz memelilerini (Monodon monoceros, ing. narwhal) insanların birçoğu boynuzlu atlar (ing. unicorn) gibi hayali bir canlı türü sanıyor. Zamanında, utangaç olup insanların karşısına çok çıkmayan bu hayvanların yalnızca yem olarak bakire kızlar kullanıldığı takdirde yakalanabileceği (!) gibi bir efsane bile ortaya atılmış. Hatta bu canlıyı ilk defa bulup tanımlayan bilim insanları, kendilerini bilim çevrelerine inandıramayıp, normal balinaya boynuz takan sahteciler olarak suçlanmış. Hala boynuzlu balinaların “fotoşoplu” normal balinalar olduğunu iddia eden internet siteleri var. Ama boynuzlu balinalar gayet gerçek ve Kuzey Buz Denizi’nde yaşamlarını sürdürüyorlar. Bu yazımızda, tek dişleri boynuzları olan bu utangaç canavarlar hakkında biraz bilgi vermek istedik.

Boynuzları

Boynuzlu balinaların boynuzlarının yapı ve işlevi konusunda yüzyıllardır, 1495 yılından beri kafa yoruluyor [1]. İlk başlarda, boynuzların ses ileticisi, alıcısı, ya da ek bir nefes alma organı olabileceği teorileri ortaya atılmıştı. Sivri boynuzlarını mızrak gibi kullanarak avlarını yaraladıkları da yaygın ama biraz fazla fantastik bir fikirdi; öyle olsa boynuzlarını yaralı hayvanların içinden çıkarmaları çok zor olurdu ve trajikomik bir şekilde avlarına takılı kalırlardı. Daha sonraki gözlemler boynuzların gerçekten de avlanmaya yardımcı olduğunu ortaya koydu. Boynuzlu balinalar avlarını mızraklamıyor olsalar da, boynuzlarını avladıkları balıkların kafasına vurup onları sersemletmek için kullanıyorlar.

Boynuzlu balinalarının boynuzları aslında aşırı büyüyen, içi dışına çıkmış birer diş. Ve boynuzlu balinaların bu boynuzlardan başka dişi yok! Normalde memeli dişlerinin dışı sert, içi ise birçok sinir içeren daha yumuşak yapıdadır. Boynuzlu balinaların diş boynuzu ise suyun tuzluluk oranını, basıncını ve sıcaklıklarını hissedebilen bir deri gibi, yani bir sensör olarak çalışıyor [1].

Ortalama 1.9 metre uzunluğundaki büyük boynuzlar genelde erkeklerde bulunuyor ve sol köpek dişlerinin aşırı büyümesinden kaynaklanıyor. Dişilerde genelde boynuz görülmese de, hem sol hem sağ köpek dişleri 33 santimetreye kadar büyüyen dişi ve erkekler de bulunmuş [1]. Yani boynuzların partner seçiminde büyük bir etken olması da olasılıklar arasında.

Yaşam alanları, besin kaynakları, iletişim ve yaşam süresi

Boynuzlu balinaların sayısının toplamda 170.000 civarında olduğu tahmin ediliyor, yani tür şu anda tehlike altında değil [2]. Yazın genelde yoğun buzların kırıklarında ya da 500 metre derinliğe kadar 5-10’lu gruplar halinde bulunuyorlar. Kışın ise 1000-2000 metre derinliğe dalıyorlar. Daldıklarında suda ortalama 22 dakika kalıyorlar [3]. Erkekler, genelde dişiler ve yavrulardan ayrı yaşıyor [4]. Boynuzlu balinalar az da olsa kutup morinası ve genel olarak mürekkep balığı ile besleniyorlar. İnsanlar dışında bir tek katil balinalar ve kutup ayıları tarafından avlanıyorlar. Boynuzlu balinalar da diğer balinalar gibi sonar* ve ıslıklarla haberleşiyorlar. Islıklar daha çok sosyal iletişim için, sonar ise ekolokasyon (sesle yer bulma) için kullanılıyor [5].

Ortalama 1.6 metre uzunluğunda doğan boynuzlu balinalar, yaklaşık 100 seneye kadar yaşayabiliyorlar. Yetişkinlikte dişilerin boy ve kilo ortalaması 400 cm ve 900 kg, erkeklerinki ise 450 cm ve 1600 kg, yani erkekler dişilerden çok daha büyük. Hamilelik genelde bahar aylarında gerçekleşip, 11-15 ay sürüyor. Yavrular ise 1-2 sene boyunca süt emiyor [6].

Fantastik bir evrenden çıkmış kadar ilginç ve büyüleyici olan bu balinaların sıcak denizlere inme gibi bir emelleri yok, yani yazın denizde keyif yaparken karşınızda aniden bu sevimli canavarları görmeniz mümkün değil. Ancak, kendilerine mesken edindikleri Kuzey Buz Denizi’nde tamamen rahat bir hayat sürdürdükleri de söylenemez. Zira şu anda resmi olarak tehlike altında olmasalar da, aşırı avlanma ve iklim değişiklikleri yüzünden sayıları yükselip alçalıyor. Umarız insanlık olarak yaşam tarzımızda gerekli değişiklikleri yaparak canlıların nüfusuna olumsuz bir etmen olmayacak şekilde davranmayı başarabiliriz.

Yazar: Bilge San

Editör: Uğur Dağ, Tuğba Öztürk

*Doğada balinalar, yunuslar ve yarasalar, etrafa belirli frekanslarda ses dalgaları yollar. Yayılan ses dalgalarının çevredeki nesnelerden çarpıp geri dönüş şekli, o nesnelerin yerini, büyüklüğünü ve şeklini belli eder. Yani aslında sonar, sesle yer bulma sistemidir. Deniz yolculuklarında gemiler ve denizaltılar tarafından da kullanılır.

 

Kaynakça:

  1. Nweeia, M.T., Eichmiller, F.C., Hauschka, P.V., Donahue, G.A., Orr, J.R., Ferguson, S.H., Watt, C.A., Mead, J.G., Potter, C.W., Dietz, R., Giuseppetti, A.A., Black, S.R., Trachtenberg, A.J., and Kuo, W.P. (2014). Sensory ability in the narwhal tooth organ system. Anat. Rec. 297, 599–617.
  2. Lowry, L; Laidre, K; Reeves, R (2017). “Monodon monoceros”. The IUCN Red List of Threatened Species 2017. International Union for Conservation of Nature. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T13704A50367651.en.
  3. Laidre, K.L., Heide-Jørgensen, M.P., Dietz, R., and Hobbs, R.C. (2003). Deep-diving by narwhals, Monodon monoceros: Differences in foraging behavior between wintering areas. Mar. Ecol. Prog. Ser. 261, 269–281.
  4. Marcoux, M., Auger-Méthé, M., and Humphries, M.M. (2009). Encounter frequencies and grouping patterns of narwhals in Koluktoo Bay, Baffin Island. Polar Biol. 32, 1705–1716.
  5. Rasmussen, M.H., Koblitz, J.C., and Laidre, K.L. (2015). Buzzes and high-Frequency clicks recorded from narwhals (Monodon monoceros) at their wintering Ground. Aquat. Mamm. 41, 256–264.
  6. Garde, E., Heide-Jørgensen, M.P., Ditlevsen, S., Tvermosegaard, K.T., Harding, K., Hansén, J., and Hansen, S.H. (2015). Population dynamics of narwhals Monodon monoceros from East and West Greenland. J. Mammal. 96, 866–879.

İleri okuma:

Heide-Jørgensen, M.P. (2018). Narwhal: Monodon monoceros. Encyclopedia of Marine Mammals (Third Edition), Academic Press, Pages 627-631, ISBN 9780128043271.

Görsel kaynağı:

Brehm, A. E. (1920). Het Leven der Dieren: Deel 1: De Zoogdieren, Hoofdstuk 13. p.564. (Türkçe) Hayvanların Yaşamı. Cilt 1: Memeliler. Bölüm 13, sayfa 564. Açık kaynak e-kitap versiyonu Project Gutenberg‘den alınmıştır: http://www.gutenberg.org/ebooks/24008