Okuma süresi: 4 dk

 

Toxoplasma gondii tek hücreli ve zorunlu hücre içi bir parazittir. Toksoplazmoz denilen bir hastalığa sebep olur. Dünyanın her yerine yayılmış olan bu parazitin, nüfusun üçte birine bulaşmış olduğu bilinmektedir.

Hastalığın belirtileri enfekte olan kişilerin çok az bir kısmında görülür çünkü sağlıklı bir insanın bağışıklık sistemi bu parazitle savaşmada oldukça başarılıdır. Fakat hamile kadınlar ve AIDS’li bireyler gibi bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler dikkatli olmalıdırlar, çünkü bu parazit bulaştığı canlının merkezi sinir sistemine (beyin ve omuriliğe) ulaşabilmekte ve bulanık görme, gözlerde kızarıklık ve ağrı, beyin hasarı gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir.

Parazitlerin çoğu beynimizin kan-beyin bariyeri denen koruma kalkanını geçemezken, Toxoplasma gondii bunu başararak beynimizin iç bölgelerine kadar ilerleyebilir. Onu bu yazının konusu yapan özelliği ise enfekte ettiği canlıların beyinlerine ulaşıp, bazı davranış değişikliklerine yol açması.

Sıçanlarda evrimsel açıdan seçilmiş bir davranış olan kedi idrarından kaçınma, avcıları olan kedilerden korunmak adına önemlidir. Bu davranıştan hipotalamus, talamus ve amigdala gibi alt yapılardan oluşan ve kaçma-saldırma, cinsel davranış ve duyguları kontrol eden limbik sistem sorumludur. 

Sıçan beyni kedi ve dişi sıçan idrarına farklı tepkiler verir. Bunun sonucu olarak sıçanlar kedi idrarının bulunduğu bölgeden kaçarlar ve erkek sıçanlar başka bir dişi sıçanın idrarının bulunduğu bölgede daha fazla zaman harcarlar. Ancak Toxoplasma ile enfekte olmuş sıçanlar kaçmak yerine kedi idrarının etrafında daha fazla zaman harcıyorlar. Araştırmacılar enfekte olmuş farelerin beyinlerine baktıklarında beynin ilgili bölgesindeki aktivitenin kedi idrarı ve dişi sıçan idrarına göre değişmeyip aynı kaldığını ve enfekte olmamış grupla kıyaslandığında bu kısımdaki aktivitenin artmış olduğunu gözlemliyorlar. Yani kedi idrarına beynin verdiği tepki, dişi kedi idrarına verilen tepki ile ilişkilendiriliyor. Bu kurnaz parazit limbik sistemi işgal ederek, savunma ve üreme davranışlarından sorumlu olan bölgelerin işleyişini değiştiriyor ve sonuç olarak sıçanlar kedi idrarının etrafında daha fazla zaman geçiriyorlar. Bir hipoteze göre Toxoplasma gondii‘nin bu beyin bölgelerin işleyişini bozma mekanizması parazitin genomunda bulunan ve dopamin nörotransmiterini üreten iki genden geliyor. Bu hipotezle ilgili çalışmalar hala devam etmekte.

Peki bunun Toxoplasma gondii’ye yararı ne oluyor? Bu parazitin eşeyli olarak üreyebildiği tek yer kedilerin bağırsak hücreleri. Kedi idrarından kaçmayan sıçanların kedilere av olma ihtimali arttığı için parazitin de kedi vücuduna girip, fare sindirilirken bağırsakta üreme şansı artmış oluyor.

Yazının başında da belirttiğim gibi, dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini enfekte ettiği bilinen bu parazitin bazı insanlardaki kedi aşkının da nedenlerinden biri olabileceği gibi dedikodular var. Şimdilik bu durumu kanıtlayan bir çalışma yok, ama kimbilir, bazılarımızın bu sevimli hayvanlara bu kadar düşkün olmasının nedenlerinden biri belki de budur.

Vakti olanlar bu konuyla ilgili aşağıdaki Türkçe altyazı seçeneği bulunan eğlenceli videoyu izleyebilirler :

https://www.youtube.com/watch?v=rqno7K2zXi4

Yazar: Kübra Çelikbaş

Editörler: Onur Arpat, Bilge San

Görsel: Kübra Çelikbaş

Zorunlu hücre içi : konak hücre dışında çoğalamayan, üremek için konak hücrenin içindeki molekülleri kullanmak zorunda olan parazitlere zorunlu hücre içi (obligate intracellular) parazitler denir.

Kan-beyin bariyeri: kan dolaşımını merkezi sinir sistemimizdeki sıvıdan ayıran, pek çok hücreden oluşan zarımsı yapıya verilen isimdir. Beynimiz için gerekli (glikoz vb.) maddelerin geçişine izin verirken, toksik maddeler ve mikroorganizmaların geçişini engeller. 

Yazı ilk olarak 24 Temmuz 2018 tarihinde Nöroblog sayfasında yayımlanmış olup, epiSTEM Türkiye’nin Nöroblog ile yaptığı iş birliği çerçevesinde epiSTEM Türkiye’de yeniden düzenlenip yayımlanmıştır.

 

Kaynakça

Araştırmanın makalesi:  House,P.K. et al. Predator Cat Odors Activate Sexual Arousal Pathways in Brains of Toxoplasma gondii Infected Rats. PLoS One. Published online August 17,2011; doi: 10.1371/journal.pone.0023277

Tenter,A.M. et al.Toxoplasma gondii: from animals to humans. Int J Parasitol. Publised online November 30, 2000.

Michigan State University, URL: https://msu.edu/course/zol/316/tgon2.htm, (Erişim zamanı; Temmuz, 30, 2019)

Centers for Disease Control and Prevention, URL:https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/epi.html,(Erişim zamanı; Temmuz, 30, 2019)

Centers for Disease Control and Prevention, URL: https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/gen_info/faqs.html (Erişim zamanı; Temmuz, 30, 2019)