Okuma süresi: 3 dk

Bir elin iki parmağı nasıl bir değilse, pek çoğumuz beynin sağ ve sol loblarının da bir olmadığını duymuşuzdur. Beyindeki bu asimetri, sağ ya da sol beyinli olmak gibi efsanelerin doğmasına ve internette pek çok bilimsel temeli olmayan “Sağ beyinli misiniz, yoksa sol beyinli mi?” tarzı testlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Neden sağ ya da sol beyinli olmadığınızı ve beyin asimetrisinin aslında ne olduğunu merak ediyorsanız okumaya devam edin!

Beynin sağ ve sol lobunun farklı işlevlerinin olabileceğine işaret eden ilk kanıt Fransız doktor Pierre Paul Broca tarafından 1867 yılında bulunmuştur. Broca, 21 yıl boyunca konuşma zorluğu çeken ve “tan” hecesi dışında hiçbir ses çıkaramayan bir hastanın beynini öldükten sonra otopsi yaparak incelemiş ve beynin sol lobunda, bugün Broca alanı denen bölgede hasar olduğunu gözlemlemiştir. Bu gözlem, beynin sol lobunun dil ile ilgili işlevlerde daha aktif görev aldığına işaret etmiştir [1].

Günümüzde fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI)* gibi bilimsel yöntemleri kullanan pek çok çalışma, dilin yanı sıra sayı algısı, uzamsal dikkat ve hatta empati yapma yeteneğine kadar pek çok işlevin beyinde asimetrik olarak işleniyor olabileceğini göstermiştir [2, 3]. Bu bulgular, beynin modüler** bir yapıya sahip olduğu, yani farklı bilgileri farklı loblarda ve farklı anatomik bölgelerde işleyip depoladığı fikrinin uzun bir süre yaygınlaşmasına yol açmıştır. Son yıllarda ise, ağ modellemesi gibi metotların sinirbilimde daha yaygın olarak kullanılmasıyla birlikte aslında beynin yüzde yüz asimetrik veya modüler olmadığı fikri yaygınlaşmıştır. Beynin farklı ağların birbiriyle kurduğu dinamik ilişki sayesinde çalıştığı fikri kabul görmeye başlamıştır [4, 5]. Beyindeki bu asimetrik ve modüler yapının işlem hızını ve kapasitesini artırdığı düşünülse de, bu yapıya yol açan evrimsel nedenler hala araştırılmaktadır [5].

Beyindeki bu kısmi asimetri, sağ ve sol beynin neredeyse farklı gezegenlerden geldiği fikrini oluştursa da, son çalışmalar aslında beynin çok daha karmaşık bir yapıya sahip olduğunu göstermiştir. Matematiksel işlem yaparken sağ lobun daha aktif çalışması sağ beynin analitik olduğu, sol beynin dilden sorumlu olması da sol lobun daha yaratıcı olduğu anlamına gelmiyor tabii ki. Yaratıcılık ve analitik düşünme çok karmaşık işlevler ve bu işlevlerin gelişiminde çevresel etmenlerin rolü çok büyük. Bu yüzden, bu işlevlerin kökenlerini beyin asimetrisine indirgemek maalesef mümkün değil. Yani hepimiz biraz sağ beyinli, biraz da sol beyinliyiz. Beynin neden ve ne derece asimetrik bir yapıya sahip olduğu ise günümüzde bilim insanlarının hala çözmeye çalıştığı evrimsel bir bilmece!

*Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (İngilizce adıyla functional magnetic resonance imaging):  İnsan beynindeki sinirsel aktiviteyi dolaylı olarak, dokuların manyetik özelliklerinin kandaki oksijen kullanımıyla değişmesine dayalı bir metotla ölçen alet.

**Modülerlik, beynin farklı işlevleri yürütmek için özelleşmiş bölgelerin toplamından oluştuğu fikridir.

Yazar: Seda Sada Japp

Editör: Bilge San

 

KAYNAKÇA:

[1] Paul Johns, Chapter 3 – Functional neuroanatomy, Editor(s): Paul Johns, Clinical Neuroscience, Churchill Livingstone, 2014, Pages 27-47, ISBN 9780443103216 

[2] Nancy Kanwisher (2010) Functional specificity in the human brain: A window into the functional architecture of the mind. PNAS 2010 June 22, 2010 107 (25) 11163-11170

[3] Dehaene  S, Spelke  E, Pinel P, Stanescu  R, Tsivkin S (1999) Sources of mathematical thinking: Behavioral and brain-imaging evidence. Science 284:970–974

[4] Rahimpour, S., Haglund, M. M., Friedman, A. H., & Duffau, H. (2019). History of awake mapping and speech and language localization: from modules to networks, Neurosurgical Focus FOC, 47(3), E4

[5] Olaf Sporns and Richard F. Betzel (2016). Modular brain networks. Annual Review of Psychology 2016 67:1, 613-640 

 

Kapak görseli (CC0): https://www.pexels.com/photo/photo-of-head-bust-print-artwork-724994/