Okuma süresi: 14 dk

Bir önceki yazımızda, etraftan duyduğumuz yanlış bilgilerin aşıya olan güvenimizi sarstığından bahsetmiştik [1]. Bu yazıda da çoğumuzun kafasında beliren bu soru işaretlerini bir kez daha ele alalım istedik.

1. Aşıların içeriğinde zehirli maddeler (cıva, alüminyum, vs.) var mı?

Ağır metallerin (kurşun, arsenik, cıva, vs.) sağlığımızı tehdit ettiği bir gerçek [2]. Çevre kirliliğinin artması nedeniyle bu maddelere daha fazla maruz kalıyoruz. Özellikle deniz ürünlerini çok tüketen toplumlarda, cıva alımı daha yüksek. Midye, kılıç balığı, köpek balığı gibi balıklara ek olarak büyük balıkların tüketilmesi cıva alım riskini arttırabilir [3,4].

Aşılara dönecek olursak, aşıların temel içeriği su ve antijenlerdir. Aşıdaki antijen, bağışıklık sistemimizi harekete geçiren, etkisiz hale getirilmiş veya zayıflatılmış mikrop veya mikrop bileşenlerinden oluşur. Ancak etkilerini arttırmak ve karışımı dengede tutmak için bazı ek bileşenler de içerir. Ebeveynler genelde aşının içinde cıva olup olmadığı konusunda endişeleniyorlar. Çünkü bazı aşıların içeriğinde eser miktarda olsa da “Thimerosal” (tiyomersal) denilen antiseptik bir madde bulunuyor. Bu madde bakterilerin çoğalmasını önlediği için göz damlaları, kontakt lens solüsyonları ve kozmetik ürünlerde de kullanılıyor [5]. Thimerosal maddesinin aşılarda bulunması, etil cıva içermesinden dolayı tartışma yarattı. Cıva doğada iki farklı türde bulunur; etil cıva ve metil cıva [6]. Az önce bahsettiğimiz, bazı deniz ürünlerinde bulunan ve hamile ve küçük yaştaki çocuklar için dikkat edilmesi gereken tür metil cıvadır. Etil civa içeren Thimerosal ise Amerika’da bebeklere uygulanan aşılardan (çoklu dozda bulunan grip aşıları hariç) önlem amaçlı olarak çıkartılmıştır [7]. Amerika’da üretilen aşılar ve içeriklerini gösteren tabloyu CDC’nin (Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri) sayfasında görebilirsiniz [8]. Hayatlarının erken dönemlerinde Thimerosal içeren aşıları yaptıranlar üzerinde Thimerosal’ın uzun süreli bir riski ve ayrıca hücreler üzerinde toksik etkisi olup olmadığını araştıran bilimsel çalışmalar da sürmektedir [9-14].

Aşılarda alüminyum tuzları da vardır, aşının daha etkili olması için kullanılır. Ancak aşının içeriğindeki alüminyum miktarı bebeklerin anne sütü, hazır mama ve diğer kaynaklardan aldıklarından daha azdır [15,16]. Alüminyum havada, suda, toprakta, kısacası her yerde bulunur. Uzun süreli herhangi bir etkisi yoktur; sadece aşı yapılan yerde kızarıklık ve şişliğe yol açabilir.

2.Aşılar otizme neden oluyor mu?

Yanlış bilgi! Bu iddiayı destekleyecek herhangi bilimsel bir bulgu yoktur. Bu tartışmalar 1998’de yayınlanan ve otizm ile aşı arasında bir bağlantı olabileceğini iddia eden bir çalışmadan sonra ortaya çıktı. Ancak bu çalışmanın sahte bilgiler içerdiği gösterildi ve yayından geri çekildi. Bu yayını yapan doktorun lisansı da elinden alındı [17]. Devamında dünyanın çeşitli yerlerinde yapılan onlarca bilimsel çalışma ise aşı ve otizm arasında herhangi bir bağlantı bulmadı [18-20].

3.Aşıların içinde maymun gibi bazı hayvanların geni, organı var mı?

Peki aşıların içinde maymun vs. hücresi olduğu iddiaları nereden çıktı? Kısaca anlatmaya çalışalım. Aşıya koymak için hazırlanan zayıflatılmış virüsler, insan veya hayvan kaynaklı hücre kültüründe üretilir. Daha sonra, bu zayıflatılmış virüsler saflaştırılarak hücrelerden ayrıştırılır. Aşılarda çok eser miktarlarda bulunabileceklerinden, halkı bilgilendirmek amacıyla aşı prospektüslerine aşıların hangi hücre ve besiyeri yardımıyla üretildiği de yazılır [8]. Örneğin bazı aşıların üretimi esnasında maymun kaynaklı hücre hattı kullanılır. Bilimden tamamen uzak bazı insanlar, işte bu bilgiyi çarpıtarak, aşıların içine maymun gibi farklı hayvanların hücrelerini koyuyorlar, biz de giderek o hayvanlara benzeyeceğiz şeklinde uydurma bilgileri yayıp halkı yanıltıyorlar!

1802 yılında James Gillray tarafından çizilen bu karikatür, sığır çiçeği (cowpox) aşısından korkanları ve (muhtemelen) 1796 yılında çiçek aşısını geliştiren Edward Jenner’i (merkezde) tasvir ediyor (Görsel Kaynak 2). Jenner, süt sağan kişilerin hafif bir hastalık olan sığır çiçeği hastalığını geçirdikten sonra ölümcül bir hastalık olan çiçek hastalığına karşı bağışıklık kazandığını farketti ve tarihteki ilk başarılı aşıyı geliştirdi. Ancak belli bir kesim, aşı oldukları takdirde sığıra dönüşeceklerine inanıyordu. Aşıların insanlarda farklı hayvan özellikleri görülmesine yol açacağına dair 200 yıl önceki bu inanç ve felaket senaryoları, ne yazık ki günümüzde de hala mevcut.

4.Grip aşısı olanlar da grip olduğuna göre, aşılar bir işe yaramıyor mu?

Çocukluk aşılarının çoğunluğu %85-95 oranında etkilidir [21]. Grip aşısı ise diğer aşılardan biraz farklıdır. Grip virüslerinin genetik yapısı çok hızlı değiştiğinden her yıl grip aşısının da bu farklılaşan virüslere göre yeniden hazırlanması gerekir. Her sene, dünyadaki bulaşıcı hastalık uzmanları bir araya gelip bir sonraki grip sezonu aşısının hangi virüs türlerine karşı olması gerektiğine karar verir. O sezon yayılması en olası olan 3-4 virüs türü aşı içeriğinde yer alır. Bunun için 100’den fazla ülkede, 100’den fazla ulusal grip merkezi yıl boyunca grip vakalarını gözlemler ve örnek virüsleri Dünya Sağlık Örgütü merkezlerine gönderir [22]. Yani aşıların etkinliği, seçilen virüs türlerine bağlıdır ve yıllara ve yaşa göre farklılık gösterir. Örneğin 2017-2018 sezonu için aşı koruyuculuğu, grip virüsünün tür ve alt türlerine göre şöyledir: Influenza A’nın alt türlerinden H3N2’ye karşı %25, H1N1’e karşı %65 ve Influenza B türlerine karşı %49 [23]. Influenza virüsünün yol açtığı gribe göre daha hafif seyreden soğuk algınlığını griple karıştırmamalıyız. Soğuk algınlığına neden olan 200’ün üzerinde virüs var (en yaygını rinovirüsler) ve bu virüslere karşı geliştirilmiş bir aşı yok [24-26].

Tarihe dönüp bakarsak, grip aşısı sayesinde çok daha az ölüm, sakatlık ve hastane tedavisi gerektiren durumlarla karşılaştığımızı görürüz. Örneğin, 2016-2017 sezonunda yaklaşık 5.3 milyon grip vakası, 2.6 milyon grip nedenli hastane ziyareti ve 85,000 grip nedenli hastaneye yatış aşı sayesinde önlendi [27].

5.Küçük bebeklerin bağışıklık sistemlerine fazla yüklenmemek için bazı aşıların zamanı ertelenmeli mi?

Tavsiye edilen aşı takvimi, mümkün olan en iyi korumayı sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. Bu takvimi oluşturmadan önce, onlarca bulaşıcı hastalık uzmanı, epidemiyolojistler (hastalıkların toplumda görülme sıklığını ölçen, nedenlerini araştıran tıp alanındaki kişiler), üniversiteler ve hastaneler yıllarca detaylı araştırma yapıyorlar. Dahası, aşıyı geciktirmek demek, bebeğinizi daha uzun süre risk altında bırakmak demektir. Aşıların daha uzun aralıklarla yaptırıldığı takdirde daha güvenli olabileceğine dair de herhangi bir kanıt yoktur. Bazı aşıların karma olarak uygulanması sayesinde bebeğiniz daha az iğne ve daha seyrek doktor ziyaretine maruz kalır ve aşı korumasını gecikme olmadan, vaktinde alır. Bebekleri mümkün olan en erken yaşta bu hastalıklardan korumamız önemlidir.

6.Aşılar sadece ilaç şirketleri ve doktorlar para kazansın diye mi var?

İlaç şirketlerinin aşılardan para kazandığı doğrudur. Sonuçta her şirket ürettiği üründen para kazanır, bunda yanlış bir durum yok. Ancak, şu da bir gerçek ki aşı, bulaşıcı hastalıkların tedavisi için yapılacak harcamaları da azaltmaktadır [28].

Aşıların tek amacını para kazanmak olarak gördüğümüzde, önemli bir risk hesabını gözden kaçırmış oluyoruz. Burada tıbbi perspektif kazanılması gereken önemli konu, özel şirketlerin aşılardan kazandığı meblağlar değil, aşılar yapılmadığı takdirde yayılacak bulaşıcı hastalıklar için yapılacak harcamaların bireye ve devlete getireceği yüktür. Herhangi bir salgın, canımızı maddi ve manevi olarak aşı masrafından çok daha fazla yakacaktır. Ayrıca unutulmamalıdır ki, bir sağlık probleminin ortaya çıkmadan önce engellenmesi, doktorların diğer ciddi sağlık problemlerine daha fazla zaman ve kaynak ayırabilmesine yardımcı olur. 

7.Doğal yollar en iyisi değil mi? Neden bebeğimin vücuduna aşı gibi yabancı maddeler girsin?

Maalesef doğal olan her zaman en iyisi değil. Bağışıklık sistemi güçlü olmayanlar için doğal bağışıklık yetersiz kalabiliyor. Unutmayalım ki aşının bizi koruduğu mikroplar da doğanın bir parçası, ancak oldukça tehlikeli olabiliyorlar. Doğada tüketildiği takdirde tehlikeli olabilecek birçok madde var. En güçlü zehirler de bitkilerden elde ediliyor. Aşılar doğal maddeler içerir; bazılarında zayıflatılmış canlı mikroplar, bazılarında ise mikrobun tamamını değil ama bazı parçaları vardır. Aşılar bağışıklık sistemimizi enfeksiyon varmış gibi harekete geçirir; bizi hasta etmez. Ancak, aşıların içeriğindeki herhangi bir maddeye karşı alerjisi olanların dikkat etmesi gerekir. Örneğin yumurtaya karşı alerjisi olanlar bazı aşıları kullanamaz.

Aşı ile önlenebilir bulaşıcı hastalıkların ne kadar tehlikeli olduğunu bir kez daha hatırlayalım [29]:

Kızamık: Boğaz ve burundaki solunum yollarından başlar ve lenf düğümlerinden yayılarak tüm vücudu etkiler. Beyin hasarı ve ölüme yol açabilir.

Menenjit: Bakteri kökenli (Neisseria meningitidis veya meningococcus) bir menenjit türü olan meningokokal menenjit, uygun antibiyotik tedavisine rağmen %10-15 oranında ölümcüldür. Sağ kalanlarda işitme kaybı, nörolojik hasar veya uzuv kaybı gibi kalıcı hasarlar görülebilir.

Çocuk felci: Merkezi sinir sistemini (beyin ve omurilik) etkileyerek kalıcı felce ve ölüme neden olabilir. Bu hastalık, 1952 yılında ABD’de 3000 çocuğun ölümüne ve 55 bin çocuğun sakat kalmasına sebep oldu. 1955’te Salk tarafından geliştirilen aşının güvenli ve etkili olduğu açıklandı [30]. Bu aşı, uygulanan ülkelerde büyük başarı sağladı.

Rota virüsü: Mide ve bağırsaklarda enfeksiyona neden olur. Aşıdan önce tüm dünyada her yıl 2 milyondan fazla çocuğun hastaneye yatmasına ve 400 binden fazla çocuğun ölümüne neden oluyordu.

Çocuğunuz, çoğunun tedavisi mümkün olmayan bu hastalıklara ve daha fazlasına maruz kalabilir. Aşı, bu hastalıklar için kanıtlanmış en etkili korunma yoludur. Bazı aşıların içeriğinde eser miktarda da olsa formaldehit, alüminyum, cıva gibi kimyasallar olduğu bir gerçektir. Tartışma konusu olan cıvanın tüm aşılardan çıkartılmasını öneren yayınlar mevcut olup, bu maddelerin etkisiyle ilgili toksikoloji alanındaki araştırmalar da devam etmektedir. Sağlığımızla ilgili her türlü konuda öncelikle uzman doktor ve tıp derneklerinin (örn. Türk Tabipler Birliği) tavsiyelerini dikkate almalıyız. İnternetten araştırma yaparken ise, bilimsel dayanak göstermeyen, bağımsız kişisel yazıları değil, hakemli dergilerde yayınlanan, yani alanında uzman birçok kişi tarafından incelenip onaylanmış bilimsel makaleleri referans almalıyız. Tarafsız bir kanı edinebilmek için hem aşıların yararlarını hem de risk veya yan etkilerini anlatan bilimsel makaleleri okumalıyız. Tüm bu bilgiler ışığında, bir bilim insanları grubu olarak, aramızda çocuk sahibi olanların da çocuklarını aşılattıklarını bildirmeyi ve özellikle tehlikeli ve ölümcül olabilecek hastalıklara karşı sizlere de aşı yaptırmayı tavsiye etmeyi sorumluluğumuz olarak görüyoruz.

Hazırlayanlar: Çiğdem Sevim Bayrak, Güney Akbalık, Bilge San

Düzenleyenler: Mehmet Ali Öztürk, Nazlı Ayhan

Kaynakça

[1] https://epistemturkiye.org/asi-yaptirmak-ya-da-yaptirmamak-1-bilmemiz-gerekenler/

[2] Järup L. Hazards of heavy metal contamination. British medical bulletin. 2003 Dec 1;68(1):167-82.

[3] Ettinger AS, Wengrovitz AM. Guidelines for the identification and management of lead exposure in pregnant and lactating women.

[4] Caserta D, Graziano A, Monte GL, Bordi G, Moscarini M. Heavy metals and placental fetal-maternal barrier: a mini-review on the major concerns. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2013 Aug 1;17(16):2198-206.

[5] Breithaupt A, Jacob SE: Thimerosal and the relevance of patch-test reactions in children. Dermatitis. 2008, 19: 275-7

[6] Dórea JG, Farina M, Rocha JB. Toxicity of ethylmercury (and Thimerosal): a comparison with methylmercury. Journal of Applied toxicology. 2013 Aug 1;33(8):700-11.

[7] Centers for Disease Control and Prevention. Understanding thimerosal, mercury, and vaccine safety. Last reviewed Feb. 2013.

[8] https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/appendices/B/excipient-table-2.pdf

[9] Gadad BS, Li W, Yazdani U, Grady S, Johnson T, Hammond J, Gunn H, Curtis B, English C, Yutuc V, Ferrier C. Administration of thimerosal-containing vaccines to infant rhesus macaques does not result in autism-like behavior or neuropathology. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2015 Oct 6;112(40):12498-503.

[10] Uno Y, Uchiyama T, Kurosawa M, Aleksic B, Ozaki N. Early exposure to the combined measles–mumps–rubella vaccine and thimerosal-containing vaccines and risk of autism spectrum disorder. Vaccine. 2015 May 15;33(21):2511-6.

[11] Dórea JG, Farina M, Rocha JB. Toxicity of ethylmercury (and Thimerosal): a comparison with methylmercury. Journal of Applied toxicology. 2013 Aug 1;33(8):700-11.

[12] Sharpe MA, Livingston AD, Baskin DS. Thimerosal-derived ethylmercury is a mitochondrial toxin in human astrocytes: possible role of fenton chemistry in the oxidation and breakage of mtDNA. Journal of toxicology. 2012;2012.

[13] Geier D, Kern J, Geier M. Premature Puberty and Thimerosal-Containing Hepatitis B Vaccination: A Case-Control Study in the Vaccine Safety Datalink. Toxics. 2018 Nov 15;6(4):67.

[14] Dórea JG. Low-dose Thimerosal (ethyl-mercury) is still used in infantsvaccines: Should we be concerned with this form of exposure?. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology. 2018 May 17.

[15] Mitkus RJ, King DB, Hess MA, Forshee RA, Walderhaug MO. Updated aluminum pharmacokinetics following infant exposures through diet and vaccination. Vaccine. 2011 Nov 28;29(51):9538-43.

[16] https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-ingredients/aluminum

[17] T. S. S. Rao and C. Andrade, “The MMR vaccine and autism: Sensation, refutation, retraction, and fraud.,” Indian J Psychiatry, vol. 53, no. 2, pp. 95–96, Apr. 2011.

[18] Dudley MZ, Salmon DA, Halsey NA, Orenstein WA, Limaye RJ, O’Leary ST, Omer SB. Do Vaccines Cause Autism?. In The Clinician’s Vaccine Safety Resource Guide 2018 (pp. 197-204). Springer, Cham.

[19] Jain A, Marshall J, Buikema A, Bancroft T, Kelly JP, Newschaffer CJ. Autism occurrence by MMR vaccine status among US children with older siblings with and without autism. Jama. 2015 Apr 21;313(15):1534-40.

[20] Taylor LE, Swerdfeger AL, Eslick GD. Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies. Vaccine. 2014 Jun 17;32(29):3623-9.

[21] https://www.who.int/vaccine_safety/initiative/detection/immunization_misconceptions/en/index2.html

[22] https://www.cdc.gov/flu/about/season/vaccine-selection.htm

[23] https://www.cdc.gov/flu/about/season/flu-season-2017-2018.htm

[24] http://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=67a37d24-9232-11e7-b66d-1540034f819c

[25] https://www.stanfordchildrens.org/en/topic/default?id=upper-respiratory-infection-uri-or-common-cold-90-P02966

[26] https://www.medicalnewstoday.com/articles/166606.php

[27] https://www.cdc.gov/flu/spotlights/reports-vaccine-benefits-2016-2017.htm

[28] https://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/lsa/122391.pdf

[29] https://www.asidunyasi.com/asi-ile-onlenebilir-hastaliklar

[30] https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/teknoyasam/tarihte-dort-onemli-olay-cocuk-felci-asisi-ilk-uzay-mekigi-uzaya-cikan-ilk-insan-ve-internet-baglantisi

Ek kaynaklar:

Ek 1) Yüksek lisans tezi-Sağlık Çalışanı Ve Ebeveyn Perspektifinden Çocukluk Çağı Aşılarının Reddi Niteliksel Bir Araştırma (Esra Çapanoğlu):

http://openaccess.acibadem.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11443/679/0015369.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Ek 2) Türk Tabipler Birliği’nin hazırladığı aşı rehberi:

http://www.ttb.org.tr/kutuphane/asi_rehberi.pdf

Ek 3) Grignolio, Vaccines: Are they Worth a Shot? Cham: Springer International Publishing, 2018.

Ek 4) https://www.parents.com/health/vaccines/controversy/8-reasons-parents-dont-vaccinate-and-why-they-should/

Ek 5) https://www.caringforkids.cps.ca/handouts/vaccines-myths-and-facts

Ek 6) https://www.caringforkids.cps.ca/handouts/when-parents-choose-not-to-vaccinate-risks-and-responsibilities

Görsel kaynaklar:

Görsel 1) (Creative Commons CC0) https://pixabay.com/en/influenza-flu-disease-virus-2833622/

Görsel 2) (Wikimedia Commons) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_cow_pock.jpg